استهبان

پی­ نوشت­ ها:

[1]) در حقیقت این منطقه دشتی است با ۱۷۶۷ متر ارتفاع از سطح دریا و ۲۶۵۲ کیلومتر مربع وسعت. با این شرایط استهبان در دشتی قرار دارد که توسط کوه‌ها احاطه شده‌است. از این شهرستان مدار ۲۹ درجه و ۸ دقیقه عرض شمالی و ۵۴ درجه و ۳ دقیقه طول شرقی می‌گذرد. وجه تسميه اين شهرستان كه در 175 كيلومتري شرق شيراز  واقع مي‌باشد و شهرستانهاي‌ ني­ريز، داراب‌، فسا و خرامه آن­را در ميان‌ گرفته‌اند، به چندين روايت است، كه يكي از آن‌ها: كلمه‌ي «سته» پهلوي با پسوند «بان» به معني انگورستان مي‌باشد. همچنين در كتب تاريخي از اين قطعه‌ي ايران بدين اسامي نام برده شده است: «استهبانات»، «اصطهبانان»، «اصطهبان»، «اصطهاجان»، «صابونات» و غيره. معروف‌ترين و مصطلح‌ترين آن‌ها «اصطهبانات» مي‌باشد كه طي سده‌هاي اخير بدون هيچ تغييري تلفظ گرديده­است، نام اين شهرستان بر اساس مصوبه‌ي مورخه 20/07/1353  هيئت دولت از «اصطهبانات» به «استهبان» تغيير يافت.

2) در سده‌ي 4ق، استهبان را ناحيه‌اي داراي مسجد منبردار (جامع) و جزء منطقه‌ي سردسير دانسته­اند. حدودالعالم، آن­را «شهركي به براكوه نهاده، كم مردم و كشت و برز و بسيار نعمت» وصف كرده­است. مقدسي در 375ق، آن­را شهري با روستاهاي مهم در سردسيرات دارابگرد ذكر كرده­است. (دايره‌المعارف بزرگ اسلامي، ج8، مركز دايره‌المعارف بزرگ اسلامي، 1377ش، زير نظر كاظم موسوي بجنوردي، ص219)  

3) آبشار استهبان یکی از زیباترین آبشارهای منطقه است. این آبشار در سال ۱۳۳۵ خورشیدی به همت، بخشدار    آن­زمان استهبان و به معماری حاج حسین بنا (معمارپور) و سنگ­تراشی حاج احمد­علی دژ ساخته شده­است. آبشار دارای شانزده پله می­باشد که با ریزش مداوم، آبی زلال و گوارا که از چشمه­های کوه­های جنوبی استهبان جاری می­شود، زیبایی و طراوت خاصی به­آنجا بخشیده است. آبشار استهبان به جای آسیاب سومی و با استفاده از جدول تنوره­ی آن ساخته شده­است. در گذشته، مردم استهبان با استفاده از شیب تند زمین و آب فراوانی که از چشمه­های «قهری»، «پازهری»، «مرخنه» و «بک­بک» سرازیر می­شده و آن­ها را به یک جدول اصلی هدایت می­کرده­اند، 11 آسیاب آبی در مسیر این آب­ها تعبیه کرده­اند که خوشبختانه هشت تای آن­ها سالم و پابرجاست که در حال حاضر فقط دوتای آن­ها (آسیاب­های هشتمی و نهمی) هنوز به کار است و سنگش می­چرخد، ولی به جای گندم، جو، ذرت، الم و حنا، سنگ را پودر می­کند و به مصرف تهیه­ی سفیدآب حمام رسانیده می­شود. بعضی از این آسیاب­ها دو تنوره­ای بود و بالطبع دو دستگاه آرد کننده کار می­کرد. ارتفاع تنوره ها متغیر است و بلندای آن­ها حدود 10 الی 12 متر می­باشد. از تنوره­ی این آسیاب­ها آبشارهای متعددی به وجود آمده که مکانی زیبا و فرحبخش برای اهالی و گردشگران می­باشد. 4) معروف­ترین چنار استهبان، چنار آبپخش به­شمار می­رود، چنان­که آمده­است: «در اوايل اين قصبه درخت چناري است كه در بلندي قد و كلفتي و راستي كنده و خرمي شاخه، مانندش ديده نگشته است. (حاج ميرزاحسن حسيني فسايي _ فارسنامه‌  ناصري، تصحيح و تحشيه از: منصور رستگار فسايي، انتشارات اميركبير، 1367، ص1256) طول عمر این درخت چنار که متخصصین بیش از 1000 سال برآورد کرده‌­بودند و ارتفاعی 47 متر و قطر تقريبي 5/11 متر داشت، پس از این­که دوران احتضارش بیش از 40 سال ( از زمان احداث خیابان­های جدید و آسفالت شدن اطراف درخت) به­طول انجامید، به­رغم مخالفت­های صورت پذیرفته در آبان سال 1384 قطع گردید.

علاوه بر چنار معروف آبپخش در طول رودهای همیشه جاری کوه­های جنوبی، درختان متعدد چنار غرس و وقف گردیده­اند. همچنین است چنار یزدیان یا تیرونجان که در باره­ی آن نوشته­اند: «حدود ۲۵۰ سال پیش عده­ای از اهالی یزد که برای عمران و آبادی به استهبان دعوت شده­بودند، در محله­ی تیرونجان سکنی گزیدند و در آنجا مسجدی ساختند و چناری کاشتند که هنوز هر دو پابرجاست و به مسجد و چنار یزدیان شهرت دارند. چنار یزدیان با تنه­ی قطور و ارتفاع بلند خود، شکوه و زیبایی خاصی دارد. این درخت با اینکه به شادابی گذشته نیست، اما در سلامت است.»

5) اين ديار مهد پرورش شاعران بزرگي چون: شيخ مغربي از شعرا و عرفاي بزرگ معاصر با شاهرخ تيمور، متوفي به سال 809 ق داراي تاليفات بسياري از جمله: نزهه­الساسانيه،‌ مرآه­العارفين، جام جهان‌نما در الفرايد في معرفه­التوحيد مي‌باشد. سيدابوتراب اعتمادالشريعه (متوفي 1361ق)، از ادباي اين ديار كه اشعار عرفاني فراواني به فارسي و عربي دارند. سيدروح‌الله كشفي، شاعري گران‌قدر كه ديوان وي «تحفه كشفي» نام دارد، يكي از ابتكارات وي شعري است در 16 بيت كه كلمه­ی «عجوز» را در آن 77 مرتبه با 77 معني مختلف به كار برده‌است. محمدباقر اصطهباناتي، مشهور به پلاس. ميرزامحمد اخباري، معروف به شمس اصطهباناتي، كتاب «منظومه شمس» و «شاهكار عشق» او از متون ارزشمند ادبي محسوب مي‌شود. میرزاحسین­علی معروف به میرزاعلی، ملقب به معین­الشریعه و متخلص به فقیر (متوفی 1310 ش) از جمله شیفتگان سعدی است که سه اثر خود: خرابات، خانقاه و گنج فقیر را به پیروی از گلستان، بوستان و غزل­های سعدی سروده است. علي حكمت، صاحب کتاب اشعار محلی «…و اما بعد» و «زمزمی دیگر». شعرای آیینی معاصر: ميرزامحمد شعله که تاکنون 2 اثر از وی به نام­های «من و عشق پاک» و «چهارده نور ازلی» در فضایل و مناقب اهل بیت(ع) و نوحه ­ها و مراثی به چاپ رسیده­اند. علي‌اكبر شجعان،‌ حجم بیشتر اشعار وی انواع نوحه­ ها در رسای ائمه­ی معصومینF و دفاع مقدس، غزل، دوبیتی، رباعی، قصیده و ترجیع­بند است و ده­ها شاعر در ادوار گذشته و علی­الخصوص دوران پس از انقلاب اسلامی که نشان می­دهد شعر رشد زایدالوصفی داشته­است.    

6) اولين آثار كهن اين منطقه تراشه‌‌ي سنگ‌ها، ابزار شكار و سنگ چخماق دوران‌هاي ماقبل تاريخ است كه در سال 1312ق توسط «براون» زمين‌شناس كمپاني نفت «انگلو ايران» در نزديكي درياچه‌ي بختگان به دست آمدند. اين ابزار مربوط به كهن‌سنگي مياني (35 تا 85 هزار سال پيش) بوده‌اند.

از آثار دوران هخامنشي مي‌توان به زير ستون‌هاي كشف‌شده در منطقه‌ي رودبال ايج اشاره كرد. اين زير ستون‌ها هم از لحاظ سنگ و از لحاظ حجاري با زير ستون‌هاي تخت جمشيد يكسانند. از عصر ساساني، چهارطاقي، ايوان سنگي و… در منطقه‌ي ايج به جا مانده­است. (حسن كياني‌، جغرافياي تاريخي استهبان، شيراز: ميرزاي شيرازي، 1376، صص113 تا 117 با تلخيص. علاقمندان براي كسب اطلاعات بيشتر مي‌توانند به كتب معتبر تاريخي از جمله: نزهه­القلوب؛ مجله باستان‌شناسي و تاريخ، شماره اول؛ آثارالعجم، فارسنامه‌ ناصري، فارسنامه‌ ابن حوقل، دایره­المعارف بزرگ اسلامی و…  مراجعه نمايند.)

7) در دور سوم سفر استانی دولت دهم به فارس، (دوره­ی دوم ریاست جمهوری آقای محمود احمدی ­نژاد) که در اوایل زمستان سال 1388 انجام شد، براساس مصوبه­ی شماره­ی 216417/43925 مورخ 30/10/1388 هیئت دولت، استهبان به عنوان شهرستان قرآنی شناخته و مصوب گردید.

8) اعتقاد عميق مردم به مباني دين مبين اسلام باعث گرديده كه در هر محله‌اي مسجد يا مساجدي احداث گردد. مساجد موجود شهر (غیر از روستاها) هم اكنون بالغ بر هفتاد مسجد است كه بزرگ‌ترين و معروف‌ترين آن مسجد جامع مي‌باشد. اين مسجد كه در قرن پنجم هجري بنا گرديده علاوه بر اقامه­ی نماز جمعه و نمازهاي يوميه، محل برگزاري جلسات مذهبي و فرهنگي است.

9) استهبان، به­رغم كمي وسعت (2652 كيلومتر مربع) و قلت جمعيت، از گذشته‌هاي دور، داراي مدارس علميه­ی پررونقي بوده كه علاقمندان به فراگيري فقه جعفري از شهرستان‌هاي اطراف در اين مدارس مشغول تحصيل مي‌شده‌اند. در اين مدارس که سابقه­ی مکتوب و مستند آن بالغ بر 500 سال است، مراجع و علماي بزرگي تربيت يافته‌اند كه لقب زيباي «نجف كوچك» يادگار آن دوران درخشان است.              

10) سخن گزافي نيست كه ادعا كنيم، اين شهرستان جزء نوادر روزگار در تربيت علماء،‌ ادباء، حكماء، اطباء و… است. شهرستاني كه رجال علم و دانشمندان بزرگي از آن برخاسته‌اند، بزرگاني كه هر يك در زمان خود منشأ خيرات و بركات زيادي براي نهادينه كردن دين،‌ علم، اخلاق و… در تاروپود جامعه بوده‌اند. نه تنها بيان شرح مختصر زندگاني آن­ها در اين مقال‌ مختصر شدني نيست كه اكتفا به ذكر نامشان نيز ميسور نمي‌باشد. تنها براي اداي ديِني هر چند اندك تعدادي از مشاهير را نام مي‌بريم:

ملك مظفرالدين (متوفي 658 ق). نظام­الدين حسن (متوفي 662 ق). ملك سيف­الدين هزارسپ (متوفي حدود 550 ق). مظفرالدين محمد قاضي عضد‌الدين ايجي (متوفي 756 ق) كه در حكمت و اصول استاد و از متكلمين عصر خود محسوب مي‌شد. وي در سال 716 ق به مقام قاضي­القضايي ايران كه بالاترين مقام قضايي آن دوران بود رسيد. فاضل جليل‌القدر شيخ عبدالمولي (متوفي 1340 ق). اديب فاضل سيد ابوتراب­بن محمد صالح موسوي (متولد 1300ق). محقق­العلما شيخ ميرزا ابوالحسن (متوفي 1338ق)، از علما و مؤلفين معاصر. علامه سيدجعفر كشفي(متوفي1167ق) محقق مدّقق، مفسر و صاحب 17 عنوان کتاب در زمینه­های مختلف اعتقادی، عبادی، تفسیر، سیاسی و… . حاج ميرزابابا (متوفي 1264ق) از اجله‌ي علما و مشاهير رجال. عالم فاضل حسين­بن­محمد يوسف (متوفي بعد از 1292ق). فاضل و طبيب حاذق سيداسدالله حكيم­باشي اصطهباناتي (متوفي 1311ش). اديب فاضل ملامحمد فرزند ملاحسين ملقب به نظام‌العلماء. عارف و شاعر معروف سيد ابوتراب اعتماد‌الشريعه (متوفي 1361ق) و… (علاقمندان مي‌توانند به اين منابع مراجعه نمايند: دانشمندان و سخنسرايان فارس. طبقات اعلام‌الشيعه، بزرگان نامي پارس، گنجينه‌ي دانشمندان، جغرافياي تاريخي استهبان و …)              

11) وقايع مربوط به سال‌هاي 1254 تا 1279 ش (1292 تا 1318 ق) که در کتاب وقايع اتفاقيه (گزارش‌هاي خفيه­نويسان انگليس)، سعيدي سيرجاني، انتشارات نوين، چاپ دوم، 1362، آمده حکایت از روحیه­ی ظلم­ستیزی و مجاهدت این مردم دارد. در یکی از این گزارش­ها چنین آمده­است: «مقارن سال‌هاي 1299 تا 1317ق اعتراضات مردم به سنگيني ماليات و حق ضابطي و همچنين شكايت ملا محمدباقر اصطهباناتي (مجتهد طرفدار مشروطه)]شهيد رابع[ از صاحب­ديوان به تهران، كار را به بستن راه‌ها و نزاع دو طایفه‌ي بزرگ آنجا و دو دستگي مردم نسبت به حاكم شهر و سرانجام بست‌نشيني مردم استهبان در شيراز در اعتراض به ماليات سنگين و درگيري با نايب­الحكومه و فرستاده‌ي شاه مي‌كشاند.» همچنین مقابله با اقدامات ضد دینی پهلوی اول در مقابله با حجاب و جلوگیری از برپایی عزاداری سیدالشهدا، مبازره­ی مردم استهبان در انقلاب اسلامی و… فصل درخشانی از تاریخ این مرزوبوم را رقم زده­است.

12) از محصولات اين شهرستان مي‌توان «انجير»، «بادام»، «انگور»، «زعفران»، «انار»، «گردو»، «پنبه»، «ذرت»، «گياهان دارويي» و… را نام برد.

13) «انجير»، خشكباري است كه داراي ويتامين‌هاي زيادي مي‌باشد. درختي دارد زيبا و ظريف که براي به بار نشستن آن زحمات زيادي را در طول سال بايد متحمل شد. امروزه درختان انجير مناظر بديعي را در سراسر شهرستان به وجود آورده‌اند. وجود بيش از دو ميليون اصله درخت انجير در بيش از بيست‌هزار هكتار از اراضي، با عدم امكان استحصال آب از منابع زيرزميني از صبر، قناعت، پشتكار، توكل و ايمان راسخ اين مردم حكايت دارد.

14) برخي از سرداران، امیران و فرماندهان شهيد عبارتند از: سردار شهيد سيداحمد مرشدي، سردار شهيد محمد صالح، سردار شهید محمدرضا مهدی­زاده، سردار شهيد ابوالقاسم چوپان، (چمران ثانی) سردار شهيد جواد كاظم‌زاده، (باباجواد) سردار شهید محمدحسن فرد، سردار شهید اسدالله احراری، سردار شهید عبدالله صادقی، امیر شهید علی­اکبر خبیر، سردار شهید حجه­الاسلام ابوالقاسم رضایی­نژادفرد، سردار شهید حسین باروتی، سردار شهید فرهاد راکب، سردار شهید حسن عبادی، امیر شهید محمدحسین وامق اصطهباناتی، سردار شهید ابراهیم شمس­عزت، سردار شهید محسن الهی (شهید مدافع حرم) و…